SAFT Kerken

Blog over het dendrochronologisch onderzoek van de kerken  van  de Stichting Alde Fryske Tsjerken (wellicht het beste te lezen van onder naar boven)
Laatst bijgewerkt op 14-1-2018

 

19-12-2018. Een prachtig artikel geschreven door Hans Willems in het huisblad van de SAFT met de titel “Houtonderzoek werpt nieuw licht op historie kerken en andere monumenten”.

18-12-2018. De kerk van  Britswerd geboord en gedateerd in opdracht van de Stichting Alde Fryske Tsjerken.
De dakconstructie stamt uit 1451-52. Dat is oud, 568 jaar. vijfhonderd-en-acht-en-zestig, dat klinkt nog ouder 🙂 Ongekend om constructies te vinden die ongekend oud zijn maar die ook letterlijk ongekend zijn. Over Britswerd valt in de Friese Kronieken te lezen dat het dorp als één van vele dorpen in 1616 door de “Zwarte Hoop” in brand werd gestoken. Deze datering bewijst dat de kerk van Britswerd in ieder geval NIET is afgebrand door de Zwarte Hoop! Hier ontmoet het onderzoek de geschreven geschiedenis.

Er dreigde later blijkbaar nog wel een ander gevaar voor het dak. Oorspronkelijk had het dak vijf gebinten met midden tussen de gebinten één gepanne (wit op de tekening links). Dat bleek te zwak. Daarom werden er in 1639-40 Noors grenen schaargebinten bijgeplaatst strak tegen deze gespannen aan (tekening rechts).

11-12-2018 De kerk en toren van Boer  geboord en gedateerd in opdracht van de Stichting Alde Fryske Tsjerken
De draagconstructie van het dak stamt uit 1526 plus of min vijf jaar, Duits eiken. De klokkentoren is rond 1695 gebouwd van Noors eikenhout. De vijfde balkenlaag van de toren, die de fundering van de klokkenstoel vormt, is uit dezelfde periode maar het hout is afkomstig uit de regio van Hamburg. 
Interessant om te zien is dat er in die tijd klaarblijkelijk nog met gebinten en gespannen werd gebouwd. (De gespannen zijn de wat lichtere gebintjes die tussen de zwaardere hoofdgebinten staan opgesteld. In feite zijn het de tegenover elkaar staande daksporenparen die met meerdere haanhouten met elkaar verbonden zijn).

De onderste haanhouten van de gespannen liggen over het algemeen op gelijke hoogte met de dekbalken van de gebinten. Deze onderste haanhouten worden met elkaar ook wel het roosterhout genoemd.

 

28-11-2018. Op voordracht van Rudolf Wielinga heeft Jan Kersbergen mij laten weten dat ik alvast met de eerste vijf kerken mag beginnen. Dat zijn Boer, Britswerd, Bears, Blessum en Schalsum.

22 november. Rudolf Wielinga laat mij weten dat  mijn onderzoeksvoorstel/offerte voor een dendrochronologisch onderzoek van de voorgestelde kerken en torens positief is ontvangen door het dagelijks bestuur en dat het bestuur (co-) financiers zoekt. Eén particuliere partij heeft aangegeven bij te willen dragen en de gedeputeerde J. Kramer had al laten weten dat er nog een potje was. Ik mag alvast beginnen met 5-7 boringen. Omdat ik minder dan de helft reken voor mijn onderzoek dan gebruikelijk is en omdat er al een co-financier is kan ik mij niet voorstellen dat de laatste kwart van de benodigde middelen niet gevonden kan worden.

14 november 2018. Ik stuur na overleg met Rudolf Wielinga mijn onderzoeksvoorstel naar het Dagelijks Bestuur. Rudolf is mijn aanspreekpunt binnen het bestuur van de SAFT.

12 november. Jan Doede Niemeijer is overleden.

10 november. Tekenprogramma SketchUpPro gekocht om doorsneden van constructies te kunnen tekenen.

Begin november. Het blijkt ondoenlijk om alle kerken te bezoeken voor een inventarisatie. Besloten wordt om met de kennis van de kerken van Willem de Graaf, de bouwkundige van de SAFT, en van Rudolf een voorlopige lijst op te stellen en die in te dienen voor onderzoek. Tijdens het onderzoek kunnen er dan nog aanpassingen plaatsvinden. Als je namelijk stelt dat alleen constructies van vóór 1700 relevant zijn dan moet je wel eerst weten welke dat zijn en daar is net het onderzoek voor bedoeld. 🙂

1 0ktober 2018. Om te inventariseren welke kerken en torens geschikt zijn voor onderzoek zullen Rudolf Wielinga, Jan Doede Niemeijer en ik een aantal kerken bezoeken. Helaas is de conditie van Jan Doede sterk verslechterd en ontmoeten we hem in de kerk van Jorwert waar Rudolf en ik nog wel naar boven klimmen maar Jan Doede beneden op ons wacht. We hebben later een goed gesprek. Jan Doede is sterk voor onderzoek. Hij vermeld dat het Dagelijks Bestuur hier een beslissing over kan nemen en dat hij het onderzoek zo belangrijk vindt dat de financiering bij gebrek aan externe financiers desnoods door de SAFT zelf gedragen zou moeten worden. Helaas blijft het de enige keer dat ik Jan Doede Niemeijer heb mogen ontmoeten. Ik had hem graag beter gekend.

Midden september 2018. De bestuursleden die op de lezing aanwezig waren blijken erg enthousiast over de resultaten. Rudolf Wielinga, oud monumenten specialist voor Noord Nederland van de toenmalig Rijksdienst, nu de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, stuurt een aanbeveling aan het bestuur om alle relevante kerken van de SAFT te laten onderzoeken. Hij noemt het een omissie dat er in zijn tijd zo weinig aandacht voor de houtconstructies was en hij wil er graag aan bijdragen om hier een inhaalslag in te maken.

8 september 2018. Het is niet één maar het zijn twéé lezingen geworden in het pakhuis Solo in Stiens. Er is animo  het onderwerp. In de lezingen geef ik een korte uitleg van de dendrochronologie en ga ik ondermeer in op de dateringen van de verschillende kerken en torens maar ook op de genuanceerde bouwfasen die je door de dendrochronologie kunt ontdekken. Alles met veel onderbouwende statistieken, plaatjes en foto’s. De kerken werden tijdens de overgang van Romaans naar Gotisch verhoogd om hogere spitsboogramen te kunnen maken. Op dat moment kwam er ook een nieuw tongewelf en dakconstructie op de kerk. De dateringen van de dakconstructies laten dus ook precies zien wanneer de kerken qua bouw over gingen van Romaans naar Gotisch. De lezingen worden met enthousiasme ontvangen. Het blijkt dat het onderwerp leeft en een nieuw perspectief biedt om naar het gebouwde erfgoed te kijken. Aanwezig zijn onder andere Rudolf Wielinga en Jan Doede Niemeijer, bestuursleden- en Jan Kersbergen voorzitter van de Stichting Alde Fryske Tsjerken.

Juli 2018. Yme Visser stelt voor dat ik, als samenvatting van het onderzoek van de vier torens van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel, van de daarbij horende drie kerkgebouwen van de Saft en van de kerk van Stiens, een lezing geef op de open monumentendag van 8 september 2018 in Pakhûs SOLO in STIENS van de familie van Riemsdijk.  stinze-stiens

7-7-2018. Tongewelf van de kerk van Stiens in opdracht van Yme Visser geboord en gedateerd. Zéér interessante ontdekkingen! Het hout is moeilijk te dateren maar via een zelf ontwikkelde nieuwe methode lukt het toch! Voor de absolute zekerheid de datering voor collegiale bevestiging voorgelegd aan Sjoerd van Daalen. Het blijkt dat de voorste twee gebinten drie jaar jonger zijn dan de rest. Het geeft aan dat bij de verhoging van de kerk en bij de constructie van het nieuwe dak in 1451-52 de inpandige toren, een zogenaamd westwerk, is blijven staan. daarna is de toren afgebroken en is het dak naar voren toe in 1454-55 aangeheeldpas in 1485-86 werd de nieuwe toren die dan voor de kerk wordt geplaatst voltooid.

4-7-2018 Extra stalen afgenomen van de het tongewelf van Finkum. Zéér interessante constructie!
Toch nog maar een keer terug gegaan naar Hijum. De eiken stijlen en eiken standvinken blijven mij intrigeren. Zou het hout uit de tijd van de bouw van de kerk stammen? Dat zou een unicum zijn! Achter het tongewelf gekropen over de muurplaten om een paar extra boorstalen te nemen van de onderkant van de eiken stijlen. Het heeft helaas geen oplossing van het vraagstuk gebracht. Ik blijf alert! Wie weet kan ik het later wél dateren. Daarvoor heb ik ook de  Stichting Historisch Bouwhout Fryslân opgericht. De houtstalen gaan mettertijd over naar deze stichting in de stellige verwachting dat er in de toekomst met betere programma’s of met DNA analyse of met een chemische analyse etc. etc.  meer kennis uit de stalen gehaald zal kunnen worden.

30-6-2018  Tongewelf van de kerk van Jelsum geboord en gedateerd in opdracht van Yme Visser, voorzitter van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel.
Deze dakconstructie is ronduit een juweel! Ik verbaas mij erover dat er aan een Rembrandt uit de zeventiende eeuw vermogens worden uitgegeven om er alles van te weten te kunnen komen maar dat deze houtconstructies, die toch twee eeuwen ouder zijn en ook van een ongekend groot vakmanschap getuigen, totaal ongezien al eeuwen hun werk doen. Er is niets! over bekend. De constructie is van 1481-82. De voorste stijlenparen lijken anders dan de achterste. Ze zijn wat dunner en hebben sporen van hergebruik.  Blijkbaar is er een fout gemaakt tijdens de constructie want dit hout dateert precies gelijk met de rest en heeft hetzelfde herkomstgebied.

27-6-2018 Tongewelf van de kerk van Hijum  geboord en gedateerd in opdracht van Yme Visser, voorzitter van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel.
Wat is dit een mooi en lieflijk kerkje! Heel bijzonder is dat de draagconstructie van het dak op het koor na, nagenoeg compleet authentiek is! Veel meer dan wat reparaties zijn er over de tijd niet geweest. Dat maakt deze constructie uit 1480-81 heel bijzonder.

23-6-2018 Tongewelf in Finkum geboord en gedateerd in opdracht van Yme Visser, voorzitter van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel.
De kerk van Finkum heeft een buitengewoon interessante constructie van het dak. De constructie is gebouwd van Noors grenen in 1680-81 maar de stijlen zijn van hergebruikt Duits eiken. Dit eiken heeft te weinig jaarringen om het te kunnen dateren. Dat is erg jammer want de sporen van het hergebruik laten zien dat de stijlen eerder voor hetzelfde doel, als stijlen van een schaargebint, gebruikt zijn geweest. Ze zijn dus vrij zeker van de kerk zelf afkomstig. Dat kan een vroege periode zijn geweest ! Hout met weinig jaarringen is wel erg kenmerkend voor de vijftiende eeuw. Als het eikenhout uit die periode stamt, waarom zou de constructie dan al in 1680-81 zo ingrijpend zijn verbouwd? De huidige programmatuur kan met zo weinig jaarringen geen zekere datering opleveren. Wie weet lukt dat in de toekomst wel!

Onderzoek in de kerken betekent dat de draagconstructie van het dak van de kerk en het tongewelf en de zich daaronder bevindende trekbalkconstructie met de muurstijlen, sleutelstukken en korbelen onderzocht worden. In sommige gevallen is het tongewelf opgenomen in de draagconstructie van het dak en in andere gevallen staat het tongewelf zelfdragend en los onder de dakconstructie opgesteld. Meestal is het tongewelf in dit laatste geval voor de stevigheid en stabiliteit wel via de naald of door een “kalf” verankerd aan de draagconstructie van het dak

Mei 2018. Yme Visser stelt voor aan de SAFT, de Stichting Alde Fryske Tsjerken en ook aan de Protestante Gemeente in Stiens om ook de 4 kerken bij de torens te laten onderzoeken. Zowel de SAFT als de Protestante Gemeente Stiens gaan akkoord. Het is wel zo dat de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel een deel van dat onderzoek betaald.

maart 2018. In opdracht van Yme Visser, voorzitter van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel de kerktorens van de kerken van FinkumHijum,  Jelsum  en Stiens onderzocht. Deze stichting is alleen eigenaar van de torens. Drie van de kerken zijn eigendom van de SAFT, de  Stichting Alde Fryske Tsjerken  en de kerk van Stiens is eigendom van de protestante Gemeente Stiens. Het onderzoek brengt de nodige verrassende nieuwe informatie aan het licht.

Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *